آموزش جامع انواع درن‌ها و کاتترها؛ از اصول کاربرد تا مراقبت پرستاری حرفه‌ای + دانلود جزوه PDF

درن‌ها و کاتترها از ابزارهای حیاتی در مراقبت‌های جراحی و درمانی هستند که نقش آن‌ها در پیشگیری از عفونت، تخلیه ترشحات و تسریع بهبودی بیمار انکارناپذیر است. آشنایی با انواع درن‌ها و کاتترها، نحوه کارگذاری، مراقبت و زمان صحیح خارج کردن آن‌ها برای دانشجویان و پرستاران یک مهارت کلیدی محسوب می‌شود.

این صفحه خلاصه‌ای ساخت‌یافته و کاربردی از جزوه آموزشی «انواع درن‌ها و کاتترها» است که در قالب یک فایل PDF کامل و قابل چاپ تهیه شده است. در ادامه، ابتدا مفاهیم پایه مثل تعریف درن، اهداف کارگذاری، انواع درن‌های فعال و غیرفعال و سپس مهم‌ترین کاتترهای رایج مانند نفروستومی، استنت حالب و پنوموکات (Pneumocath) را مرور می‌کنیم. در پایان نیز می‌توانید جزوه کامل PDF را دانلود کنید.

درن چیست و چه کاربردی دارد؟

درن (Drain) لوله یا وسیله‌ای است که برای تخلیه خون، ترشحات، مایعات التهابی یا هوا از ناحیه عمل جراحی یا حفره بدن به کار می‌رود تا از تجمع مایع، تشکیل هماتوم و عفونت جلوگیری شود. درن‌ها فضای مرده بین لبه‌های زخم را از بین می‌برند، فشار داخل حفره را کاهش می‌دهند و در نتیجه به ترمیم سریع‌تر کمک می‌کنند.

اهداف اصلی کارگذاری درن‌ها

• جلوگیری از تجمع خونابه، چرک و سایر ترشحات در محل جراحی
• جلوگیری از ایجاد فضای مرده و حفره هوایی در زیر پوست یا داخل شکم
• مهیا کردن امکان نمونه‌گیری از ترشحات برای کشت و بررسی آزمایشگاهی
• کاهش ریسک نکروز لبه‌های زخم و کاهش درد پس از عمل
• کاهش آلودگی زخم و به حداقل رساندن اسکار باقی‌مانده
• پیشگیری از تشکیل هماتوم، سرم و آبسه پس از جراحی

انواع درن‌ها؛ فعال و غیرفعال

درن‌ها به‌طور کلی به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند:

۱. درن‌های غیر فعال (پاسیو) یا سیستم باز

در درن‌های پاسیو، تخلیه ترشحات به‌صورت طبیعی، با کمک جاذبه و اختلاف فشار انجام می‌شود و مکش فعال وجود ندارد. این درن‌ها معمولاً با پانسمان و گاز در تماس مستقیم هستند و به همین دلیل خطر آلودگی و عفونت در آن‌ها بیشتر است و رعایت استریلیتی در پانسمان بسیار مهم است.

• درن پن‌رز (Penrose)
• درن کاروگیت (Corrugated)
• بعضی درن‌های ساده در جراحی‌های عمومی و شکمی

۲. درن‌های فعال (اکتیو) یا سیستم بسته

درن‌های فعال به یک مخزن یا محفظه متصل می‌شوند که با ایجاد فشار منفی (خلأ)، ترشحات را به‌طور مداوم مکش می‌کند. این سیستم‌ها معمولاً بسته‌اند و خطر انتقال عفونت از محیط بیرون به داخل زخم در آن‌ها کمتر است.

• درن هموواک (Hemovac)
• درن جکسون پرت (Jackson-Pratt Drain یا J.P Drain)
• چست تیوب و برخی سیستم‌های بسته تخلیه پلور

درن‌های پاسیو (غیرفعال) و مراقبت پرستاری آن‌ها

۱. درن پن رز (Penrose Drain)

پن رز لوله‌ای لاستیکی، نرم و به‌شکل نوار مستطیلی است که برای خارج کردن ترشحات محل عمل به‌ویژه در جراحی‌های شکم استفاده می‌شود. این درن معمولاً با بخیه به پوست فیکس و به یک کیسه درناژ یا پانسمان جاذب متصل می‌شود.

مراقبت پرستاری از پن رز

• تمیز کردن پوست اطراف درن با گاز و نرمال سالین به روش استریل، از مرکز به اطراف به‌صورت دورانی.
• استفاده از محلول ضدعفونی‌کننده در صورت دستور (مثل نرمال سالین یا محلول مجاز دیگر).
• قرار دادن یک گاز استریل دور درن و یک گاز روی آن تا ترشحات جذب گاز شود و با پوست تماس مستقیم نداشته باشد.
• تعویض سریع پانسمان به محض خیس شدن؛ عدم تعویض به‌موقع موجب پوست‌رفتگی، ماکرسیون و عفونت می‌شود.
• چک کردن میزان ترشحات و گزارش افزایش غیرعادی به پزشک (به‌خصوص خونریزی فعال).
• ثبت رنگ، بوی ترشحات، میزان خروج و وضعیت پوست اطراف در گزارش پرستاری.

۲. درن کاروگیت (Corrugated)

درن کاروگیت، لوله‌ای با سطح شیاردار و شبیه نیم‌دایره‌های آکاردئونی است که روی آن پستی و بلندی‌هایی شبیه ناودان ایجاد شده است. این ساختار باعث می‌شود ترشحات به‌راحتی از طول درن عبور کرده و به بیرون هدایت شوند. در جراحی‌های شکمی و عمومی که حجم ترشحات زیاد است، از این درن استفاده می‌شود.

مراقبت پرستاری آن مشابه پن رز است؛ یعنی توجه ویژه به پانسمان، جلوگیری از تماس ترشحات با پوست و ثبت دقیق میزان ترشح.

درن‌های فعال (اکتیو) و سیستم‌های بسته

۱. T-Tube (تیوب T)

T-tube لوله‌ای شبیه حرف T انگلیسی است که پس از جراحی کیسه صفرا (Cholecystectomy) در داخل مجرای صفراوی مشترک (common bile duct) قرار داده می‌شود. این درن اجازه می‌دهد تا زمانی که مسیر طبیعی صفرا به روده برقرار شود (حدود ۶ تا ۱۰ روز)، صفرا به‌صورت کنترل‌شده به داخل کیسه درناژ تخلیه شود.

مراقبت پرستاری از T-tube

• بررسی اطراف محل ورود تیوب از نظر رنگ، گرما، التهاب، اریتما، اکیموز و ماکرسیون.
• ثبت دقیق میزان و رنگ صفرا در ظرف مدرج (شیرابه صفراوی، کدر، خونی و ...).
• اطمینان از قرار داشتن کیسه درناژ در سطحی پایین‌تر از بدن بیمار برای تخلیه بهتر.
• گزارش هرگونه تغییر ناگهانی در میزان ترشح، قطع شدن ناگهانی درناژ یا درد شدید شکم به پزشک.

۲. درن هموواک (Hemovac)

هموواک یک درن با مخزن فشاری است که با ایجاد خلأ، خون و ترشحات زخم را به‌تدریج می‌مکد. این نوع درن در جراحی‌های ارتوپدی، مغز و اعصاب و ماستکتومی کاربرد فراوانی دارد.

نحوه تخلیه و ایجاد خلأ در هموواک

• ابتدا مسیر درن با کلیپس بسته می‌شود تا از برگشت ترشحات جلوگیری شود.
• درپوش بالای مخزن که به لوله متصل نیست باز شده، محتویات در ظرف مدرج خالی و میزان آن ثبت می‌گردد.
• مخزن به‌طور کامل فشار داده می‌شود تا جمع شود، سپس درپوش بسته می‌شود تا خلأ ایجاد گردد.
• در پایان کلیپس باز می‌شود تا مسیر درن باز و سیستم در حالت مکش باقی بماند.
• درن باید همیشه در حالت خلأ قرار داشته باشد مگر آن‌که پزشک دستور دیگری بدهد.

لوله‌های هموواک نباید پیچ بخورند یا زیر بیمار گیر کنند. همواره باید پایین‌تر از سطح بدن قرار گیرند تا درناژ بهتر انجام شود.

۳. درن جکسون پرت (Jackson-Pratt / J.P Drain)

درن جکسون پرت، یک درن فعال با مخزن لاستیکی گِرد است که در جراحی‌های شکم و سینه برای تخلیه ترشحات با حجم کم تا متوسط استفاده می‌شود. معمولاً هر ۴ تا ۸ ساعت یا هر زمان که مخزن نصفه پر شد، باید تخلیه گردد.

مراقبت پرستاری از J.P Drain

• تخلیه منظم مخزن و اندازه‌گیری حجم ترشحات در هر نوبت.
• فشردن مخزن پس از تخلیه و بستن درپوش برای ایجاد خلأ.
• آویزان‌کردن مخزن روی لباس بیمار برای جلوگیری از کشیده‌شدن لوله.
• در تعویض پانسمان، توجه به رنگ و دمای پوست، ادم، اکیموز، ماکرسیون و علائم عفونت.

برای اطلاعات بیشتر درباره مراقبت از J.P drain می‌توان به منابع انگلیسی مانند راهنمای مراقبت از Jackson-Pratt Drain در MSKCC نیز مراجعه کرد.

۴. Mushroom Drain

درن Mushroom یا قارچی‌شکل معمولاً برای تخلیه ترشحات داخلی و در برخی جراحی‌های خاص استفاده می‌شود. مراقبت آن مشابه سایر درن‌های بسته است و تأکید بر تثبیت صحیح، جلوگیری از کشش و بررسی پوست اطراف خروج درن دارد.

اصول کلی مراقبت پرستاری از درن‌ها

• بررسی رنگ، میزان، بوی ترشحات و قوام آن‌ها در هر شیفت.
• ثبت روند صعودی یا نزولی حجم ترشحات در گزارش پرستاری.
• تعویض پانسمان به محض خیس شدن یا آلودگی.
• حفظ استریلیتی هنگام تعویض پانسمان و تخلیه درن.
• اطمینان از عدم پیچ‌خوردگی، گره یا انسداد در مسیر درن.
• بررسی برجستگی موضع خروج درن؛ در صورت تجمع زیرپوستی، احتمال انسداد یا عدم عملکرد درن مطرح است.
• آموزش به بیمار درباره اهمیت ثابت نگه‌داشتن درن و پرهیز از کشیدن آن هنگام حرکت.

در برخی درن‌ها مانند درن‌های مغزی، وجود خلأ شدید می‌تواند باعث آسیب بافتی شود؛ بنابراین، دستور پزشک درباره حالت خلا یا بدون خلا بودن مخزن باید دقیقاً رعایت شود.

خارج کردن درن‌ها؛ چه زمانی و چگونه؟

به‌طور کلی، زمانی که عمل تخلیه انجام شده و میزان ترشحات به حدود کمتر از ۲۵ میلی‌لیتر در ۲۴ ساعت برسد، می‌توان به خارج کردن درن فکر کرد؛ البته تصمیم نهایی با پزشک است.

نکات مهم هنگام خارج کردن درن

• آموزش به بیمار درباره احتمال احساس درد هنگام کشیدن درن و در صورت نیاز تجویز مسکن پیش از اقدام.
• خارج کردن آهسته درن و توجه دقیق به طول درن خارج‌شده؛ باقی ماندن بخشی از درن در زخم می‌تواند باعث آبسه و ترشحات مزمن شود.
• گذاشتن پانسمان خشک استریل روی محل خروج درن و ادامه آن تا ترمیم کامل.
• در بسیاری موارد، بخیه‌زدن محل درن پس از خروج برای جلوگیری از ورود میکروب‌ها توصیه می‌شود.
• برداشتن خیلی زود درن می‌تواند ریسک عوارضی مثل هماتوم، سرم و عفونت را افزایش دهد.

عوارض شایع درن‌ها و علائم هشدار

• عفونت محل درن: قرمزی، درد، گرما، ترشح چرکی، تب.
• هموپریتوئن پس از جراحی شکم: تظاهر به صورت هیپوولمی (تاکی‌کاردی، افت فشار، کاهش برون‌ده ادراری).
• فیستول یا سوراخ شدن احشاء مجاور: به‌خصوص در درن‌های سخت و بزرگ.
• انسداد یا کنده شدن درن: قطع ناگهانی ترشحات، برجستگی زیرپوستی، درد.
• نشت از محل آناستوموز روده و تشکیل فیستول در صورت تماس مستقیم درن با آناستوموز.

افزایش ناگهانی درد، تب بالا، تیره شدن ناگهانی ترشحات یا خونریزی شدید، علائم هشدار جدی هستند و باید فوراً به پزشک گزارش شوند.

آشنایی با انواع کاتترها و مراقبت از آن‌ها

۱. کاتتر نفروستومی (Nephrostomy Tube)

نفروستومی تیوب کاتتری است که از طریق سوراخ کوچکی در پوست ناحیه پشت، وارد سیستم جمع‌کننده کلیه می‌شود و ادرار را مستقیماً از کلیه به کیسه درناژ خارجی تخلیه می‌کند. این کاتتر معمولاً زمانی استفاده می‌شود که حالب‌ها به علت سنگ، توده، لخته یا تنگی مسدود شده‌اند و مسیر طبیعی عبور ادرار به مثانه مختل شده است.

مراحل کلی کارگذاری نفروستومی

• ضدعفونی پوست و ایجاد بی‌حسی موضعی.
• ورود سوزن به سیستم جمع‌کننده کلیه تحت هدایت سونوگرافی یا فلوروسکوپی.
• خارج کردن سوزن و قرار دادن کاتتر پلاستیکی نازک به جای آن.
• اتصال کاتتر به کیسه ادرار و فیکس کردن روی پوست.
• مانیتورینگ بیمار برای ۸–۱۲ ساعت اول از نظر حجم و رنگ ادرار.

عوارض احتمالی نفروستومی

• خونریزی از محل ورود کاتتر یا در ادرار
• عفونت و تب
• آسیب به بافت‌های اطراف کلیه
• کاهش عملکرد کلیه در صورت انسداد یا عفونت
• تشکیل لخته در مسیر کاتتر
• حساسیت به داروی بی‌حسی

مراقبت پرستاری و آموزش بیمار در نفروستومی

• قبل از کارگذاری، بیمار حداقل ۸ ساعت NPO باشد (طبق دستور).
• هیچ‌وقت نباید لوله نفروستومی خم، پیچ یا مسدود شود.
• کیسه تخلیه ادرار همیشه پایین‌تر از سطح کمر بیمار قرار گیرد.
• پانسمان اطراف نفروستومی روزانه یا هر زمان خیس شد تعویض شود.
• پوست اطراف باید تمیز و خشک نگه‌داشته شود تا دچار سوختگی و عفونت ناشی از نشت ادرار نشود.
• در صورت کاهش حجم ادرار، تب، درد پهلو، بوی بد ادرار یا خروج خودبه‌خودی کاتتر، باید فوراً به پزشک اطلاع داده شود.

۲. استنت حالب (Ureteral Stent)

استنت حالب لوله‌ای توخالی و انعطاف‌پذیر است که دو سر آن به‌شکل حلقه (پیچ‌خورده) در کلیه و مثانه قرار می‌گیرد تا مسیر عبور ادرار بین کلیه و مثانه را باز نگه دارد. این استنت‌ها در شرایطی مانند سنگ‌های حالبی، تومورها، فشار توده‌های لگنی یا عوارض بعد از جراحی استفاده می‌شوند.

آمادگی‌های قبل از کارگذاری استنت حالب

• بررسی سابقه آلرژی به داروها، بی‌حس‌کننده‌ها و ماده حاجب.
• بررسی داروهای بیمار (به‌ویژه وارفارین، آسپرین و NSAIDها) و تنظیم آن‌ها در صورت نیاز.
• بررسی اختلالات انعقادی و انجام آزمایش‌های لازم (CBC، PT, PTT، کراتینین و ...).
• انجام تصویربرداری (سونوگرافی، CT یا MRI) برای ارزیابی محل انسداد.

مراقبت و عوارض شایع استنت حالب

• خون در ادرار (هماتوری خفیف) به‌خصوص در روزهای اول.
• درد یا سوزش هنگام ادرار (Dysuria) و تکرر ادرار.
• احتمال عفونت ادراری، تب و لرز.

مصرف مایعات فراوان (۸–۱۰ لیوان آب در ۲۴ ساعت اول) و پرهیز از فعالیت‌های سنگین در روزهای اول توصیه می‌شود. استنت معمولاً هر ۳ تا ۶ ماه باید تعویض شود؛ باقی ماندن طولانی‌مدت آن می‌تواند به انسداد، تشکیل سنگ و عفونت منجر شود.

۳. کاتتر پنوموکات (Pneumocath)

پنوموکات کاتتری است که برای تخلیه هوا یا مایع از فضای پلور (اطراف ریه‌ها) استفاده می‌شود. در برخی بیماران با پنوموتوراکس خودبه‌خودی اولیه یا پلورال افیوژن‌های ساده، به‌عنوان درمان حمایتی یا جایگزین Aspiration ساده به کار می‌رود. 

• زمان خروج پنوموکات معمولاً زمانی است که حجم ترشحات کمتر از ۲۵ سی‌سی در ۲۴ ساعت شود.
• مراقبت شامل بررسی نشت هوا، وضعیت تنفسی، درد قفسه سینه و محل ورود کاتتر است.
• هرگونه تنگی نفس ناگهانی، درد شدید یا کاهش ناگهانی اشباع اکسیژن باید فوراً به پزشک گزارش شود.

دانلود جزوه کامل انواع درن‌ها و کاتترها

جزوه «انواع درن‌ها و کاتترها» یک منبع آموزشی منسجم است که در قالب فایل PDF تهیه شده و برای آموزش ضمن خدمت پرستاری طراحی شده است. اگر دانشجوی پرستاری، اتاق عمل، اورژانس یا پرستار شاغل در بخش‌های جراحی هستید، داشتن این جزوه در موبایل یا پوشه علمی‌تان ضروری است.

در این جزوه چه می‌آموزید؟

• تعریف و اهداف کارگذاری انواع درن‌های جراحی
• تفاوت درن‌های فعال و غیرفعال و اندیکاسیون هرکدام
• آموزش مرحله‌به‌مرحله پانسمان پن‌رز، کاروگیت، T-tube، هموواک و J.P drain
• مراقبت‌های پرستاری ویژه در بیماران دارای نفروستومی و استنت حالب
• نکات کلیدی درباره پنوموکات، معیار خروج و علائم هشدار
• عوارض شایع درن‌ها و کاتترها و راه‌های پیشگیری و تشخیص زودهنگام

برای دریافت فایل، روی دکمه زیر کلیک کنید و بلافاصله نسخه PDF را دانلود نمایید:

دانلود مستقیم جزوه انواع درن‌ها و کاتترها (PDF) 

سوالات متداول (FAQ)

۱. تفاوت درن فعال و غیرفعال چیست؟

درن غیرفعال (پاسیو) مانند پن‌رز و کاروگیت، بدون مکش منفی و با کمک جاذبه و فشار بافتی، ترشحات را تخلیه می‌کند و معمولاً با پانسمان باز در تماس است. در مقابل، درن فعال با استفاده از یک سیستم بسته و مخزن تحت خلأ (مثل هموواک و جکسون پرت) ترشحات را به‌طور مداوم مکش می‌کند و خطر عفونت کمتری دارد.

۲. چه زمانی باید درن خارج شود؟

در بسیاری از جراحی‌ها، وقتی حجم ترشحات درن به حدود ۲۰–۲۵ میلی‌لیتر در ۲۴ ساعت برسد و علائم عفونت یا خونریزی وجود نداشته باشد، می‌توان به خارج کردن درن فکر کرد. تصمیم نهایی همیشه با پزشک است و به نوع عمل، وضعیت بیمار و نوع درن بستگی دارد.

۳. آیا تماس ترشحات درن با پوست خطرناک است؟

بله. ترشحات زخم (به‌ویژه صفرا، ترشحات پانکراس و ترشحات عفونی) می‌توانند باعث سوختگی شیمیایی، تحریک و عفونت پوست شوند. به همین دلیل باید از گاز استریل جاذب استفاده شده و پانسمان خیس سریعاً تعویض شود.

۴. مراقبت از کاتتر نفروستومی چگونه است؟

کاتتر نفروستومی باید خشک و تمیز نگه‌داشته شود، کیسه ادرار همیشه پایین‌تر از کمر بیمار باشد، لوله خم یا مسدود نشود و هرگونه نشتی، کاهش حجم ادرار، تب، درد پهلو یا بوی بد ادرار سریعاً گزارش شود. تعویض مرتب پانسمان اطراف کاتتر از عفونت و سوختگی پوستی جلوگیری می‌کند.

۵. استنت حالب چه مشکلاتی ممکن است ایجاد کند؟

هماتوری خفیف، سوزش ادرار، تکرر ادرار و درد مبهم پهلو یا لگن از عوارض شایع استنت حالب هستند. در صورت بروز تب، درد شدید، ادرار بسیار تیره یا بدبو باید به پزشک مراجعه شود. استنت‌ها باید در فواصل ۳ تا ۶ ماهه تعویض شوند تا از تشکیل سنگ و عفونت جلوگیری شود.

۶. پنوموکات چیست و چه زمانی خارج می‌شود؟

پنوموکات کاتتری است که برای تخلیه هوا یا مایع پلور استفاده می‌شود. در صورتی‌که حجم ترشحات به کمتر از حدود ۲۵ سی‌سی در ۲۴ ساعت برسد و وضعیت تنفسی بیمار پایدار شود، طبق نظر پزشک می‌توان آن را خارج کرد. هرگونه تنگی نفس ناگهانی یا درد قفسه سینه در بیمار دارای پنوموکات یک علامت هشدار است.

۷. این جزوه بیشتر برای چه کسانی مناسب است؟

این فایل برای دانشجویان پرستاری، اتاق عمل، بیهوشی، اورژانس، کارورزان جراحی و پرستاران شاغل در بخش‌های جراحی، ICU و اورژانس طراحی شده است. اگر سر شیفت مدام با انواع درن‌ها و کاتترها سروکار دارید، این جزوه می‌تواند نقش یک راهنمای جیبی سریع و قابل اعتماد را برای شما داشته باشد.