زندگی نامه علامه ذوالفنون ابوالحسن شعرانی (ره)
زندگی نامه علامه ذوالفنون ابوالحسن شعرانی (ره)
نویسنده:ابوالحسن شعرانی (ره)
حضرت علامه ذوالفنون، حاج میرزا ابوالحسن شعرانی فرزند مرحوم حاج شیخ محمد، و از نوادگان ملافتح الله كاشانی، صاحب تفسیر «منهج الصادقین» در سال 1320 (هـ . ق) در شهر تهران دیده به جهان گشود و در بیت علم و فضیلت و تقوا رشد و نمو كرد. در كودكی و نوجوانی، قرآن، تجوید و ادبیات عرب را نزد پدر فرا گرفت و كتب رایج در رشته های مختلف را در محضر علمای قم و تهران به خصوص مدرسان مدرسه فخریه (مروی) آموخت.
ایشان در تهران ضمن اقامه نماز جماعت در مسجد ملاابوالحسن (جد ایشان) به بیان معارف اسلامی برای مردم پرداخته و عمر خود را به مطالعه، تحقیق، تألیف و تدریس گذراندند و حدود سی سال در حوزه علمیه تدریس نمودند.
مرحوم علامه شعرانی، نمونه پایداری در كسب علم و جامعیت در علوم مختلف و تعلیم آن به دیگران بود. وسعت و عمق علمی ایشان از دروسی كه در طی سالیان متمادی تدریس می كردند، به خوبی واضح است؛ چنان چه هیأت فلاماریون را از فرانسه به فارسی ترجمه كردند و برای جمعی درس گفتند. مرحوم سید حسن مدرس «رحمه الله» دستور دادند كه ایشان در مدرسه ی عالی سپهسالار، ریاضی تدریس كنند.
نكته قابل توجه این است كه درس استاد، منحصر به خواص و شاگردان نبود؛ بلكه در جلسات متعددی، به بیان اصول و احكام و اخلاق دینی و رفع شبهات می پرداختند. در مورد روش تدریس و بیان استاد چنین آمده: «آیت الله شعرانی مطالب عالی علمی را تنزل می دادند تا همگان بتوانند از مواهب دانش كه خداوند نصیب ایشان فرموده بهره مند گردند و شاگردان آن عالم عالی قدر با مثال هایی كه به خود استاد اختصاص داشت، مطالب علمی را به خوبی درك می كردند.» شاگرادان فاضل استاد، خاطرات بسیاری، حاكی از صفای درونی و سادگی و خوش خلقی و پایداری در تعلیم و تعلم و بی پیرایگی ایشان در عین فراست و دقت نقل می كنند. اما، آنچه معرف پارسایی و تواضع و صفا و اخلاص علامه شعرانی به اهل بیت (ع) می باشد، مقدمه ی ایشان بر ترجمه كتاب "نفس المهموم" است كه به نقل آن می پردازیم: "اما بعد چنین گوید: این بنده فانی ابوالحسن بن محمد بن غلامحسین بن ابی الحسن المدعو بالشعرانی كه چون عهد شباب به تحصیل علوم و حفظ اصطلاحات و رسوم بگذشت و اقتدائا به «اسلافی الصاحین من عهد صاحب منهج الصادقین» از هر علمی بهره گرفتم و از هر خرمنی خوشه برداشتم، گاهی به مطالعه كتب ادب، از عجم و عرب، و زمانی به تدریس اشارات و اسفار، و زمانی به تتبع تفاسیر و اخبار، وقتی به تفسیر و تحشیر كتب فقه و اصول و گاهی به تعمق در مسائل ریاضی و معقول تا آن عهد به سر آمد ...
سالیان دراز، شب بیدار و روز در تكرار، همیشه ملازم دفاتر و كراریس (همراه دفترها و جزوه ها) و پیوسته موافق اقلام و قراطیس، ناگهان سروش غیب در گوش، این ندا داد كه علم برای معرفت است وسالیان دراز، شب بیدار و روز در تكرار، همیشه ملازم دفاتر و كراریس (همراه دفترها و جزوه ها) و پیوسته موافق اقلام و قراطیس، ناگهان سروش غیب در گوش، این ندا داد كه علم برای معرفت است و معرفت بذر عمل و طاعت، طاعت بی اخلاص نشود و این همه میسر نگردد، مگر به توفیق خدا و توسل به اولیا، مشغولی تا چند؟!
علم چندان كه بیشتر خوانی
چون عمل در تو نیست نادانی های علمی علامه شعرانی
مرحوم علامه شعرانی در ابعاد مختلف دین دارای آثار گسترده و قابل توجهی بودند، پاره ای از این آثار عبارتند از:
1- وسعت گستردگی معلومات:
امتیاز برجسته ی مرحوم شعرانی این است كه ایشان از معدود افراد جامع بین معقول و منقول در قرن اخیر و حتی صاحب نظر در علومی چون نجوم، ریاضی و طب بوده اند. این جامعیت و وسعت معلومات برای اسلام شناسی امتیازی مهم محسوب می شود.
2- دقت و تعمق:
مرحوم علامه شعرانی را می توان در دقت و تعمق در مسائل علمی و آیات قرآن و روایات اهل بیت (ع) جزء معدود افرادی دانست كه با وجود سعه ی علمی و گستردگی اطلاعات به هنگام تحلیل و استنتاج لوازم از ملزومات توانایی و ابداع خاصی برخوردارند.
3- روحیه نقادی:
روحیه حق طلبی مرحوم شعرانی كه جز با بررسی و نقّادی منصفانه آراء حاصل نمی شد، ایشان را به نكاتی دقیق و راهگشا در زمینه های علوم عقلی و نقلی و نیز فهم آیات و روایات رهنمون می گشت و احترام بسیار ایشان به علما، هیچ گاه مانع از نقادی آثار و آرای آنان نمی شد، چرا كه ادامه حیات علم را در تحرّی حقیقت و تمییز صحیح از سقیم می دیدند.
4- شرح صدر و تقوای علمی:
مرحوم شعرانی واجد خصلت انصاف و تقوای علمی بود. اولین سعی او در فهم هر چه بهتر نظریات دیگران و استدلال های آنان بود و آنگاه به تجزیه و تحلیل منطقی، به دور از هرگونه تعصب خام و جهت گیری و رأی استدلالی می پرداخت و گاه در طرح دقیق ادله مخالفان، از خود آنها فراتر می رفت و ابتدا ادله را استحكام می بخشید، سپس به بررسی، نقد، قبول یا رد آنها می پرداخت.
5- روشن بینی و قدرت درك مفاهیم و موضوعات جدید:
كنجكاوی فطری علامه شعرانی و دید روشن ایشان در درك و فهم علوم بشری علاوه بر علوم دینی، همراه با آشنایی به چندین زبان زنده ی دنیا، دیدگاه و نظرگاه جدیدی را در بینش ایشان به وجود آورده بود، به طوری كه در بیان مفاهیم اسلامی، گاه از نتایج علوم روز و نظریات علمی استفاده می نمودند و گاهی نیز برای توضیح آیه یا روایتی و یا جهت تبیین فلسفه ی احكام فردی یا اجتماعی اسلام، از تحلیل های تاریخی جامعه شناسی یا روان شناسی یا اقتصادی استفاده می كردند.
آثار:
آثار چاپ نشده استاد بسیار است، اما در اینجا به ذكر آثار مطبوع ایشان اكتفا می كنیم:
در تفسیر و علوم قرآن
1- حاشیه بر مجمع البیان در ده جلد، با تصحیح كامل و اعراب اشعار و توضیح آنها.
2- تصحیح كامل تفسیر صافی در دو جلد.
3- حواشی و تعلیقات بر تفسیر كبیآثار: آثار چاپ نشده استاد بسیار است، اما در اینجا به ذكر آثار مطبوع ایشان اكتفا می كنیم:
در تفسیر و علوم قرآن نشر طوبی، دائرةالمعارف اصطلاحات قرآن تا حرف "ص" است كه به سبك جالبی معانی متفاوت واژه های قرآنی به حسب استعمال در آیات مختلف مطرح شده و مورد تفسیر قرار گرفته و شامل معارف مختلف فلسفی و كلامی و نكات دقیق فقهی و تاریخی است.
6- تجوید قرآن.
7- طبع بیش از شصت نسخه از قرآن كریم كه با دقت نظر ایشان تصحیح و اعراب گذاری شده است.
در حدیث و درایت
1. جمع حواشی و تحقیق و تصحیح كتاب "وافی" ملا محسن فیض كاشانی در سه جلد.
2. تعلیقات شرح "اصول كافی" ملاصالح مازندرانی در دوازده جلد.
3. تعلیقات بر "وسائل الشیعه" شیخ حر عاملی از جلد شانزده تا بیست.
4. حاشیه بر ارشاد "القلوب" دیلمی.
5. ترجمه و شرح دعای "عرفه" حضرت امام حسین «علیه السلام» به ضمیمه كتاب فیض الدموع.
6. ترجمه و شرح مفصل "صحیفه كامله سجادیه".
7. رساله در "علم درایه".
8. تحقیق و تصحیح "جامع الروات" به امر آیة الله بروجردی.
در فقه و اصول
1. المدخل الی عذب المنهل، در اصول.
2. شرح كفایه ی الاصول، بر طریقه "قال اقول" كه به تفسیر و توضیح مقاصد آن به عبارت واضح اكتفا شده.
3. شرح تبصره علامه حلی كه مختصری از كلیه كتب فقهی شیعه امامیه را نیز در بردارد.
4. حاشه كبیره بر قواعد.
5. رساله در شرح شكوك صلاه ی در عروه ی الوثقی.
6. مناسك حج با حواشی نه نفر از مراجع تقلید.
7. فقه فارسی، مختصر جهت تدریس.
در فلسفه و كلام
1. شرح تجرید در علم كلام.
2. حاشیه بر فصل الخطاب فی عدم تحریف الكتاب.
3. كتاب "راه سعادت" در اثبات نبوت و ردّ شبهات یهود و نصاری.
4. ترجمه كتاب "الامام علی صوت العداله ی الانسانیه" با انتقاد از لغزش های نویسنده آن.
5. تعلیقاتی بر كتاب "محمد پیامبر و سیاستمدار" نوشته مونتگمری وات
6. اصطلاحات فلسفی.
7. مقدمه و حواشی محققانه بر اسرار الحكم سبزواری.
در هیأت و نجوم
1. شرح عمل به زیج هندی (جدولی كه از روی آن به حركات سیارات پی می برند) و براهین عملیات آن مبتنی بر هیئت جدید.
2. تعلیقه و مستدرك تشریح الافلاك با اشاره به هیئت جدید.
3. هیئت فلاماریون، ترجمه از زبان فرانسه.
4. تقویم های شبانه روزی.
در تاریخ و فنون دیگر
1. ترجمه ی "نفس المهوم" حاج شیخ عباس قمی (ره).
2. مقدمه، تصحیح و تحقیق "كشف الغمه".
3. مقدمه و تصحیح منتخب التواریخ.
4. مقدمه كتاب وقایع السنین مرحوم خاتون آبادی.
5. مقدمه، تصحیح و تعلیقات بر كتاب "روضه ی الشهداء".
6. تصحیح كامل و مقدمه و حاشیه بر جلد اول و سوم كتاب "نفایس الفنون فی عرایس العیون آملی" اثر محمود آملی.
رحلت علامه شعرانی
سرانجام این علامه ی عالی قدر در سن 73 سالگی دچار ضعف و نقاهت و بیماری قلب و ریه گردید. و پس از چندی به واسطه شدت بیماری جهت درمان به آلمان اعزام شد و در یكی از بیمارستان های شهر «هامبورگ» بستری گردید. متأسفانه معالجات سودی نداشت و در نیمه شب یكشنبه، 12 آبان ماه، سال 1352، مقارن با هفتم شوال سال 1339 هجری قمری در همان بیمارستان جان به جان جهان آفرین تسلیم نمودند. پیكر پاك ایشان پس از انتقال به تهران در جوار حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) به خاك سپرده شد.
گزیده ای از وصیت نامه علمی، معنوی و اخلاقی آیت الله شعرانی خطاب به دانشجویان و طلاب علوم دینی
"توصیه ای به برادرانم، یعنی طالبان علوم دین و پژوهندگان آثار سرور انبیاء «صلی الله علیه و آله» كه بدین كتاب می نگرند، بزرگ ترین چیزی كه بر طالب علم واجب و ضروری است، خالص گردانیدن نیت اوست كه بنده را توفیق می دهد و وسایل طاعت خویش را برایش فراهم می آورد و هم اوست كه راه درست را در قلوب بندگانش الهام می بخشد. اگر اخلاص نیت نباشد، هیچ كس موفق نمی شود از نردبان دانش بالا رفته یا از آموخته های خود سودی برد ... از دیگر اموری كه بر طالب علم واجب است، پارسایی و پرهیز از حرام ها و مسائل شبهه ناك و نیز مواظبت بر عبادات است، زیرا هیچ كس از علم خود سودی نمی برد، مگر آن را با عمل مقرون سازد. دل های مردمان نیز به واسطه عالم بی تقوا آرامش نمی یابد ... .
و واجب است بر طالب علم كه قرائت قرآن كریم را در طول شبانه روز ترك نگوید و آن قرائت را به اندازه توانایی خویش با تدبّر و تأمّل در ریزه كاری ها و معانی آیات همراه سازد و در آیاتی كه به اشكال بر می خورد به تفسیر مراجعه كند و نیز واجب است بر ادله ی گفتار و رفتار و مطالعه آنچه را بیهوده است و بدو ارتباطی ندارد واگذارد ... و باید طالب علم، نسبت به علما گمان نیكو داشته باشد و این راز موفقیت و وسیله كامیابی و پیروزی است و بدگمانی به آنان شقاوت و بدبختی به بار می آورد بلكه گاهی به كفر و گمراهی و جهل مركب می انجامد. پس باید در كلام آنها با عنایتی كامل و تدبری راستین نگریست ... البته مقصود ما این است كه جایز نیست در اولین برخورد سریعا آنان را تخطئه كرد."
